Historie w rzeczach i miejscach ukryte [Czerna]

„Ktokolwiek kościół na Czerny odwiedził, przyzna, jak miłem jest skromne urządzenie jego.
Nie ciążą tu żadne ozdoby, a czarne marmurowe ołtarze przy świetnej białości murów,
nadają mu tę uroczystość, tak przyzwoitą miejscu chwały Boga” (AG: 230).
Ambroży Grabowski (1782–1868)

 * * *

Historię karmelitańskiego eremu w Czernej spisywała rzesza oddanych Bogu ludzi, którzy uczestnicząc w sztafecie pokoleń zasilali jego wspólnotę przez minione czterysta lat. Składali tutaj zakonne śluby, modlili się i pracowali, radowali się i cierpieli, a wreszcie umierali. Było ich bardzo wielu. Imion niektórych z nich do dzisiaj nie znamy, ale zna je Bóg.
Własne dzieje tego miejsca opowiada także skała – czarny marmur i biały wapień. To z nich zbudowano święty przybytek, by służył człowiekowi za miejsce słuchania Stwórcy. Zestawienie bieli z czernią, prostota idąca w parze z ubóstwem murów, od dawien dawna przedziwnie nastrajały dusze przybywających do tego miejsca pielgrzymów. Jeden z nich pisał w 1842 roku, że za bramą na lewo jest „mały kościółek, którego okna zasłonięte gęstym lasem, mało przepuszczają światła i wzbudzają jakąś niewypowiedzianie miłą posępność. Kościół nie ma w sobie nic osobliwego, żadnych pięknych obrazów, tylko marmuru czarnego jest w nim bardzo wiele, takaż posadzka, drzwi i balustrada przed ołtarzem” (PN: 1308). I chociaż na przełomie XX i XXI wieku pojawiły się w świątyni liczne przedmioty wypełniając jej puste dotąd przestrzenie, zagracając nieco, ona i tak wciąż woła ku sobie tych, którzy umieją i chcą słuchać ciszy jej murów. Ludzie tworzą miejsca, ale to miejsca kształtują ludzi.
W 1937 roku klasztor wraz z obiektami znajdującymi się na obszarze wielkiej klauzury został wpisany do rejestru zabytków. W piśmie z 17 marca tegoż roku Konserwator Okręgu Krakowskiego, Bogdan Treter, orzekł: „(…) uznaję kościół i klasztor Ojców Karmelitów Bosych pod wezwaniem św. Eliasza w Czernej, powiatu chrzanowskiego, diecezji krakowskiej, jako posiadający wartość artystyczną, kulturalną i historyczną, za zabytek podlegający ochronie prawa. Równocześnie określam, że granice zabytku i otoczenia rozciągają się na całość budowli kościoła i klasztoru wraz z najbliższym otoczeniem, to jest drzewami i krzewami. Orzeczenie powyższe motywuję tym, że budowle powyższe wzniesione w XVII wieku, fundacji Agnieszki z Tęczyńskich Firlejowej, posiadają dobrze zachowane, charakterystyczne cechy stylistyczne dla swej epoki” (MC: 5).
Oddzielnym pismem, ale z tą sama datą, wpisał do rejestru zabytków także most eremicki: „(…) uznaję tak zwany «most pustelniczy» («diabelski») w Czernej, będący własnością tamtejszego Konwentu, jako posiadający wartość artystyczną, kulturalną i historyczną, za zabytek podlegający ochronie prawa. Równocześnie określam, że granice zabytku i otoczenia rozciągają się na całość zabytku i najbliższego otoczenia. Orzeczenie powyższe motywuję tym, że jest to dobrze zachowany dawny most wiodący do klasztoru, przerzucony przez wąwóz, który wraz ze swym otoczeniem przyrodniczym przedstawia charakterystyczny obraz i z tego względu zasługuje na ochronę” (MC: 6).
Od tego czasu wszelkie renowacje oraz działania o charakterze budowlano-remontowym zaczęły podlegać ustalonym przez prawo państwowe restrykcjom. Projekty przedstawiane w urzędach przez poszczególne zarządy klasztoru musiały posiadać historyczny opis konkretnego obiektu, którego dotyczyły, lub też całego klasztoru. Oznaczało to wykonywanie raz za razem kwerendy w dokumentach Archiwum Prowincji w poszukiwaniu informacji nie tyle ogólnych, bo te w powszechnym obiegu od dawna istnieją, co bardziej szczegółowych, odpowiadających na pytania: kto, kiedy i jak? Po którymś z kolei wertowaniu kronik i dokumentów zrodził się pomysł odtworzenia, na ile pozwolą na to archiwalne źródła, całościowego spojrzenia na przemiany, jakie na przestrzeni czterech wieków przechodziły mury tej szacownej budowli.
Nie licząc trudu wieloletniego wznoszenia karmelitańskiego eremu w XVII wieku, wiek XX pod względem działalności restauracyjnej i budowlano-remontowej nie ma sobie równych w całej jego historii. W minionym stuleciu dokonały się dwie poważne ingerencje w kształt bryły samego klasztoru. W 1923 roku dobudowano piętro na skrzydle południowym, a w latach 1948–1950 piętro na skrzydłach wschodnim i północnym. Zrealizowano też dwa projekty, które w znaczący sposób przeobraziły oblicze najbliższego otoczenia: zmieniono wygląd placu przed kościołem stawiając bastion ołtarzowy z kapliczką Matki Bożej i wybudowano drogę krzyżową na wzgórzu. W bliższym nam czasie, na początku XXI wieku, kompleks klasztorny zyskał w bezpośrednim sąsiedztwie sporych rozmiarów Dom Pielgrzyma. Tym kluczowym zmianom towarzyszyły dziesiątkami większe i mniejsze ingerencje w bryłę klasztoru i jego otoczenie. Jedne miały na celu upiększenie i utrzymanie obiektu w dobrym stanie, a innym przyświecał bardziej praktyczny motyw – ułatwić funkcjonowanie czerneńskiej wspólnoty.
Niniejsza publikacja powstała z potrzeby opowiedzenia materialnych dziejów klasztoru i jego najbliższego otoczenia, a także sprostowania niektórych błędnych datowań czy też faktów obecnych w różnych opracowaniach. Zebrane w niej informacje zawierają nie tylko daty i nazwiska. Ubogacają je liczne ciekawostki odnalezione w inwentarzach, kronikach i prywatnych zapiskach zakonników. Czytelnik pozna więc historie miejsc i przedmiotów czerneńskiego klasztoru wzbogacone przekazem jego kronikarzy.

Autor