Teologia komunii z Bogiem

Teologia komunii z Bogiem to tytuł teologicznej dyscypliny zajmującej się chrześcijańskim życiem duchowym, która nosi w Polsce oficjalną nazwę teologia duchowości. Jest to odpowiednik włoskiej nazwy teologia spirituale, hiszpańskiej teología espiritual, francuskiej théologie spirituelle, angielskiej spiritual theology – jakkolwiek nie jest ich dosłownym tłumaczeniem.
Jednak powyższe nazwy budzą zastrzeżenia teologów. Podczas Kongresu Karmelitańskich Teologów Duchowości, który odbył się w kwietniu 2000 roku w Rzymie, poddano krytyce prawie wszystkie istniejące i funkcjonujące dotąd nazwy jako nie do końca adekwatne, m.in. nazwę „duchowość” odnoszoną do chrześcijańskiego życia duchowego. Zdaniem niektórych teologów sam termin „duchowość” dotyczy wszelkich sposobów realizacji życia duchowego, bez względu na to, jak pojmowany jest Bóg. Z tej przyczyny „duchowość” jest terminem tak ogólnym, że właściwie, bez dalszych szczegółowych dookreśleń, nie bardzo wiadomo, o co chodzi. Padły konkretne propozycje typu: teologia chrześcijańskiego doświadczenia, droga chrześcijańska czy wreszcie powrót do dawnej formuły – teologia mistyczna.
Nazwa Teologia komunii z Bogiem jest moją propozycją, którą traktuję jako synonim teologii życia duchowego, ale nie wymagam, by zastępowano nią wcześniejsze terminy. Tytuł ten bardzo dobrze odpowiada najgłębszej treści omawianego przedmiotu, więc może mieć charakter formacyjny.

Historia powstania książki. Prezentowana pozycja jest owocem mojej wieloletniej działalności dydaktycznej na różnych uczelniach. Podstawowe tematy i aspekty dotyczące życia duchowego zostały zaprezentowane w kluczu komunii z Bogiem, tak by stanowiły organiczną całość. Do przygotowania książki wykorzystałem liczne podręczniki, artykuły i hasła z zakresu duchowości zarówno w języku polskim, jak i w językach obcych.
W 1984 roku, kiedy zaczynałem wykładać teologię życia duchowego, nie były jeszcze dostępne materiały, z których początkujący wykładowcy mogą korzystać dzisiaj. W związku z tym poszukiwałem odpowiednich opracowań i dokonywałem syntezy. Po kilku latach tej pracy powstały skrypty na użytek studentów różnych środowisk, zwłaszcza Prymasowskiego Instytutu Życia Wewnętrznego (wykładałem tam od stycznia 1991 roku do czerwca 2008 roku). Jednakże konieczność powielania co roku skryptów skłoniła mnie do opracowania pewnej syntezy na bazie istniejącego już materiału. Okazało się jednak, że wymaga on całkowitego przepracowania, a nawet napisania od podstaw niektórych rozdziałów.

Źródła. W odpowiednim miejscu omówione zostały źródła teologii duchowości. W tym momencie chodzi mi o literaturę i preferowanych mistrzów duchowości przy opracowywaniu tego podręcznika. Nauka teologiczna, niezależnie od opcji poszczególnych szkół duchowości, powinna spełniać wymaganie merytorycznego obiektywizmu. Stąd nie może być mowy o tworzeniu teologii duchowości odpowiedniej tylko dla pewnej grupy chrześcijan. Jest to istotna uwaga zwłaszcza przed lekturą prezentowanej pozycji. Zawiera ona bowiem doktrynę obiektywną, jednak odkrywaną i komentowaną w dużym stopniu przez mistrzów i teologów szkoły karmelitańskiej. Dotyczy to szczególnie niektórych tematów, do których karmelitańscy doktorzy Kościoła – św. Jan od Krzyża, św. Teresa od Jezusa, św. Teresa od Dzieciątka Jezusa – wnieśli swój poważny wkład. Należą do nich: problem duchowych oczyszczeń, rola cnót teologalnych w zjednoczeniu z Bogiem, modlitwa, mistyka etc. Nie ma jednak dyskryminacji innych szkół duchowości, nawet jeżeli nie zostały one wymienione.

Struktura. Przegląd struktury podręczników z teologii życia duchowego pozwala zauważyć różnorodność perspektyw poszczególnych autorów. Schemat niniejszej propozycji jest prosty i wynika z koncepcji chrześcijańskiego życia duchowego, którego istotę stanowi osobowa komunia Boga z człowiekiem.
Doświadczenie dydaktyczne uczy, że zarzucanie słuchacza na samym początku niezliczoną ilością definicji czyni nawet najbardziej fascynującą dziedzinę wiedzy ciężką i może wprowadzić intelektualną oschłość. Stąd też odchodzę od tego rodzaju koncepcji wykładu. Swoją refleksję rozpoczynam od ukazania natury życia w kategoriach biblijnego dialogu Boga z człowiekiem w ramach przymierza, ponieważ przed teologią było życie w komunii z Bogiem. Dopiero doświadczenie wspólnoty z Bogiem skłoniło wierzącego do rozważań nad swoim życiem wiary. Refleksja teologiczna wielu pokoleń wierzących przyczyniła się do wyłonienia prawideł komunii z Bogiem. W ten sposób powstała nauka teologiczna – duchowość. Z kolei potrzebny jest moment przejścia od nauki do życia. Celem doświadczenia zbawczej obecności Boga jest nie nauka, ale pełne wyzwolenie człowieka z wszelkiego rodzaju niewoli i uświęcenie. Temu właśnie powinna służyć nauka. Dlatego tytuł pierwszego rozdziału brzmi: Teologia w służbie komunii z Bogiem. Kolejne rozdziały dotyczą powołania, procesu uświęcenia i środków komunii z Bogiem.
Doświadczenie wyniesione z dotychczasowej pracy dydaktycznej każe mi żywić nadzieję, że trud włożony w przygotowanie tej pozycji nie był daremny. Ponieważ jednak żadne ludzkie dzieło nie jest doskonałe, to również posiada pewne niedociągnięcia, które jednak spróbuję poprawić w kolejnym wydaniu książki.

o. Jerzy Wiesław Gogola OCD

* * *

Prof. dr hab. Jerzy Wiesław Gogola, karmelita bosy, teolog duchowości, absolwent Pontificia Facoltà Teologica „Teresianum” w Rzymie i PAT w Krakowie, profesor zwyczajny i kierownik Katedry Historii Duchowości na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie (2000–2020), założyciel i dyrektor Karmelitańskiego Instytutu Duchowości. Od roku 1984 wykładowca teologii duchowości w WSD Karmelitów Bosych, a także WSD OO. Kapucynów, OO. Franciszkanów OFM, w Prymasowskim Instytucie Życia Wewnętrznego w Warszawie (1991–2008), na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim (drugi etat), w MWIK-u (obecnie Studium Formacyjno-Katechetyczne) u urszulanek Unii Rzymskiej w Krakowie, na KUL-u w Lublinie. Autor wielu artykułów i kilkunastu książek z dziedziny swojej specjalizacji. Najważniejsze z nich to: Życie mistyczne Teresy od Jezusa Marchockiej (1995), Sekret Świętej Teresy z Lisieux (wyd. II: 1999), Teologia komunii z Bogiem (wyd. I: 2001), Rady ewangeliczne. Teologia, praktyka, formacja (wyd. II: 2003), Zasady wierności charyzmatowi Założyciela (2000), Od Objawienia do zjednoczenia. Wykład
teologii modlitwy (2005), Oddani Bogu. Teologia i duchowość życia konsekrowanego (2013), Mistyka Karmelu (2017), Święty Jan od Krzyża dzisiaj (2018), Nadmiar miłości. Duchowość św. Elżbiety od Trójcy Świętej (2021). Organizator Dni Duchowości Karmelitańskiej i redaktor serii wydawniczej „Karmel Żywy” (dotąd 24 tomy).